श्रीमधूक्ती

mak says it मधूक्ती

2011-11-26T22:42:00.001+05:30

रागदारी / शास्त्रीय संगीत आणि उमेश व गिरीश कुलकर्णी चे चित्रपट (आणि fab -इंडिया / खादी चे कपडे) यात काय साम्य ....

या गोष्टींची किंमत फार थोड्या लोकाना कळते
यात प्रत्यक्ष कलाकार ( उपभोक्ते ) याना श्रोते (पाहणारे) यांच्यापेक्षा दसपट आनंद मिळतो :प

एखादी कलाकृती "उच्च" पातळीवरचा आनंद देते म्हणजे काय ...

ती गोष्ट आपल्या डोक्यातून काही केल्या जात नाही.
आपण त्यावरच विचार करत बसतो ... आणि मग एखाद्या गणिती कोड्याचं उत्तर एकदम सापडावं तद्वतच आपल्याला त्या कलाकृतीतली गोम समजावी " अरेच्चा हे असं आहे होय" असं वाटावं ... त्यावेळी मिळतो तो आनंद समाधान ... केवळ अवर्णनीय

रेल्वेचा प्रवास आरामदायी की बसचा ... रेल्वेचाच ; अर्थात! ... पण रेल्वे गाठेपर्यंतच्या प्रवासाचं काय ... मुळात गाडी लवकर मिळावी म्हणून जीवाचा आटापिटा, मग आपली गाडी नेमकी कुठल्या फलाटावर येणार ? ... ती गाठेपर्यंत आपण हमखास २ -३ जिने उतरतो / चढतो... म्हणून रेल्वेचा प्रवास आरामदायी .. पण बस गाठणं सोपं रेल्वे गाठणं नव्हे
आपल्याला खरच कुठल्या गोष्टीची गरज असते ... कितीही मिळाली तरी पुरी पडत नाही अशी कुठली गोष्ट ? एकच आणि ती म्हणजे वेळ

सुंदर मुलीकडे पाहिल्यावर आपल्याला आनंद होतो हे खरय; पण त्याहून अधिक आनंद कधी मिळतो ?? आपण चुकून नजर फिरवावी आणि सुंदर मुलगी आपल्याकडे पाहत आहे याची जाणीव व्हावी!!!
चालवणे हा शब्द इथे हत्यार चालवणे किंवा सुरा चालवणे असा वापरायचा आहे .... पुलंचं हे वाक्य तर आपल्याला अगदी पाठ आहे . पण हे चालवणं फार महत्वाचं आहे . मी एखादी गाडी चालवतो तसं मी माझ्या दिवस चालवू शकतो का म्हणजे मला हवं तसं मी त्या दिवसात वागू शकतो का ? इंग्लिश मध्ये या अर्थी to drive असं क्रियापद आहे . तेव्हा तुम्हाला तुमच्या सवयी , दिवस, वेळ आणि नशीब चालवता येतं का ? असेल तर तुम्ही आयुष्याचे तरबेज चालक झालात !
ओदनं नास्ति तर्हि भोजनं नास्ति !

(...वपुर्झा वरून सुचलेली शैली आणि सैरावैरा धावणार्या मनात येणारे काही विचार ..)

चलन्तु सर्वे संवादशालां

2011-09-23T19:31:00.001+05:30

पूर्वपीठिका :

कला क्षेत्रे बिन्दवः न सन्ति; तत्रकेवलं सहजरीत्या यत् प्रभवति तदेव प्रतिपाद्यं इति सामान्यअभ्यासः |किन्तु अहं अत्र तान्त्रिकरीत्या संवादशालायाः वर्णनं करोमि | तत्रकारणद्वयं अस्ति - एकमस्ति यत् संवादशालायाः अनन्तरं बहु कालः अभवत् अतःयदि एवमेव लिखामि तर्हि तत्र तर्क-प्रवाहः न आयाति; अन्यत् च यदिप्रवाहरुपेण लिखामि तर्हि तत्र प्रायः अभिव्यक्त्यां, पठने, लेखने चखण्डितता आगच्च्हेत! अतः एषः प्रयासः --

दिनानि - संवादशाला पञ्चदशदिनात्मका वर्तते | निवासी शिबिरमियं देहल्यां मण्डोलीग्रामे बद्री भगत वेदविद्यालये भवति | तत्र एकं श्री दुर्गादेवीमन्दिरं अपि अस्ति परिसरे दैनन्दिन जीवनात् १५ दिनानिनिष्कास्य तत्र गमनाय एव एका मनीषा आवश्यकी | यथा जले कूर्दनात पूर्वमेवतरण विषये किञ्चित् भयं भवति; यदा तरणं आरम्भते तदा तु बहु आनन्दः, विशेषलाभः च; सा एव स्थितिः अत्र | तत्र गमनात् पूर्वं किञ्चित् भयं, शङ्का चवर्तते, किन्तु गमनानन्तरं अद्वितीयः अनुभवः |

अनुशासनम् - संवादशाला मम कृते अनुशासनस्य एकः महत्त्वपूर्ण पाठः | तत्र प्रातःकालेपञ्चवादनात आरभ्य रात्रौ दशवादनपर्यन्तं नैरन्तर्येण सत्राणि आयोजितानिसन्ति | अनुशासनस्य बिन्दू स्तः :

संस्कृतेन संभाषणं

समयपालनं

यदि आज्ञापालनं क्रियते तर्हि अन्यत् सर्वंविनासायासं भवति ! अन्यया भाषया संभाषणं सर्वथा निषिद्धं तत्र, केवलंसंस्कृतेन संभाषणं ! यदि संस्कृतं न जानाति तर्हि दिनद्वयं तूष्णींस्थातव्यं ! समयपालनविषये तु सैन्यसमाना जागरुकता - तत्र शिक्षकाः अस्मान् लज्जीकृत्वा अस्मद्पूर्वमेव कक्षायां आगच्छन्ति स्म |

शिबिरस्थलस्यस्वच्छता, आवासीय प्रकोष्ठस्य स्वच्छता इत्यपि अस्माकमेव दायित्वमासीत् |प्रातःकाले ५.४५ तः ६.१५ पर्यन्तं व्यायामं समाप्य स्वच्छता करणीया |सहभागीजनानां गणद्वयेषु एतत् दायित्वं विभक्तं आसीत | गणे केषाञ्चनदायित्वं भोजनपरिवेषणं | किन्तु प्रत्येकेन एकं दिनं विहाय एकस्मिन् दिनेशिबिरस्य व्यवस्थापने किमपि कार्यं करणीयं |

संपूर्णं संस्कृतं- शिबिरस्थलात् बहिर्गमनाय अनुज्ञा न आसीत् | पुनः जङ्गमवाणी तैःस्वीकृता | बहिस्थ विश्वेन सह कोपि संपर्कः एव नास्ति | संपूर्णःअज्ञातवासः ! एवं सर्वं संस्कृतं विहाय तत्र अन्यत् किमपि चिन्तने अपि नभवेत् इति निश्चितं आसीत् |

सत्राणि- प्रातः ८.३० तः आरभ्य रात्रिकाले ९.४५ पर्यन्तं शत सत्राणि आसन् |प्रातः ७.३० तः ८.०० वादनपर्यन्तं प्रार्थना, प्रातःस्मरणं च विद्यते स्म| द्वितीय-तृतीये सत्रे मिलित्वा एकमेव सत्रं - १०.३० तः १२.३० पर्यन्तं- तदासीत् संभाषण-शिबिर-सत्रं | आदर्श संभाशणशिबिरं तदा भवति स्म |माध्यान्ह सत्रे अध्यापनस्य अभ्यासः तथा च केचन व्याकरण पाठाः आसन् |
"भाषा-क्रीडा"इति ५.४५ तः ६.१५ पर्यन्तं विशेष कार्यक्रमः -- चोरान्वेषणं,संख्याक्रीडा, कथापूर्ती-क्रीडा एवं क्रीडया अपि भाषाभ्यासः एव कारयन्तिस्म तत्रस्थाः शिक्षकाः | ७.३० वादने यदा सर्वाणि सत्राणि समाप्यन्ते तदामहान् सन्तोषः सर्व छात्राणाम् ! किन्तु न विश्रान्तव्यं -- भोजनात् परम्आसीत् प्रतिभाप्रदर्शनं | तत्र अनेकानि संस्कृत नाटकानि तथा च गीतानिपठितवन्तः वयं | मूकाभिनयं कृत्वा क्रियातर्कः, संस्कृत-गीत-प्रतियोगिता,हास्यकनिका-प्रतियोगित इति अपि तत्र आसन् कार्यक्रमाः |

एवंआदिनं सर्वे व्यस्ताः, श्रान्ताः च अभवन् | किन्तु सा श्रान्तिः अस्माकंहिताय एव आसीत् इतीदानीं ज्ञायते ! यदि धाराप्रवाहेण संस्कृतं वक्तव्यंतर्हि संस्कृतस्य तपं - तपश्चर्या आवश्यकी ! सा तपश्चर्या संवादशालायां एवभवति इति मम अनुभवः |

मित्राणि- देहल्यां सति अपि संवादशालायं संपूर्ण-भारतात् छात्राः आगच्छन्ति | मयासह एकः जयेन्द्रनाम्नः सिन्गापूरवासी मित्रं अपि आसीत् | सः तु नवमकक्षायाः छात्रः !चिन्मय-मिशन इत्यत्र कार्यं कुर्वन् एकः स्वामीमहोदयः अपि सहपाठी रुपेण लब्धः मया - संवित्-चैतन्यः इति महोदयस्य नामधेयं | कनिष्ठतमः छात्रःअष्टमकक्षातः - ज्येष्ठतमः च सप्ततिवर्ष -वयस्कः -- अतः छात्रेषु अपिवैविध्यं आसीत् | पुनः मातृभाषाभिन्नत्वात् संस्कृतेन संभाषणंअनिवार्यमेव अभवत् |

केचनगायकाः, केचन वादकाः, केचन अभिनेतारः, केचन मितभाषिणः, केचन वाचालाः -- एवं नैकेमित्राणि लब्धानि तत्र -- सूर्यनारायणः, पङ्कजः, भावेशः, विनेशः,अमित-शर्मा, चन्द्रहास महोदयः, पवनः , अवध बिहारी, सूर्यदेवः, इत्यादयः नैके ... सर्वेषां नामानि स्मर्तुं अहं असमर्थः धिक्मे स्मरणशक्तिः !

उपहारक्षणाः -
श्री चमूकृष्णशास्त्री महोदयेन सह मेलनं संवादशालायं महान् उपहारः | तेन मेलनेन अहं संस्कृत-कार्यार्थं बहु बलं प्राप्नवम् | संघटन-मन्त्रीश्रीकामत महोदयं अपि मिलितवान् अहं , संवादशालायाः कार्यप्रमुखः श्रीश्रीशदेवपुजारी तथा च संस्कृतभारत्याः पूर्णकालिक कार्यकर्ता श्रीसुधीष्टकुमार मिश्रः इत्येतेषां अपि साम्मुख्यं अभवत् | एवं संस्कृतक्षेत्रस्यद्रोण-भीष्मादिभिः सह एकस्य सैनिकस्य मेलनं इति महान् आनन्दस्य विषयः खलु?
तात्पर्यं : -
आहत्य मया यः अनुभवः तत्रप्राप्तः सः अभूतपूर्वः अस्ति | M Tech शिक्षणं समाप्य वृत्तिक्षेत्रेगमनात प्राक् एतस्य अनुभवस्य विशेष महत्त्वं अस्ति |

यदि संस्कृतं रोचते भवते / भवत्यै तर्हि संवादशालं अवश्यं गन्तव्यं |

The Greater Loss

2011-04-03T19:55:00.001+05:30

Once the ocean asked the river water as it came to meet him-“Why do you seem so nervous and moving slowly? You jumped off the mountains and travelled through tough terrains just to meet me! Then what is the matter now?”

“Yeah! I agree that I was very much eager to meet you and ran furiously towards the goal, but as I traveled I now realize that I am going to miss the felicity and excitement of the journey which I had. And now as I reached nearer, I know that I am going to become greater, but the nervousness is due to the loss of tiny things which I shall never experience again” the water said.

वदतु संस्कृतम्, जयतु भारतम् ! (२)

2011-02-02T10:37:00.005+05:30

द्वितीयदिने रात्रौ मुम्बयां प्रति आगमनाय रेल-आरक्षणं कृतमासीत | अत: मेलायां शीघ्रं प्राप्तव्यं इति चिन्तयित्वा अहं शन्तनुना सह IIScतः नववादने एव निर्गतवान् |

द्वितीयदिने सम्यक समयं दत्वा शनै: शनै: समग्रां ग्रन्थप्रदर्षिनीं अटितवन्तौ आवाम् | ज्ञानगङ्गा प्रदर्शिनीं अपि सविस्तरां अवालोकयाव | संस्कृतभाषायां अमितं ज्ञानं अस्ति इति सर्वे जानीम | एतादृश संस्कृतभाषाबद्धस्य ज्ञानस्य विषये याः संस्था: संशोधनं कुर्वन्ति तेषां कृते अवकाशः आसीत् एषा प्रदशिनी | IITB, IIMB, ISRO संस्कृत-भारती तथा च अन्ये नैकाः संस्थाः तत्र भागं गृहीतवन्तः | प्रमुखतया भित्तीपत्रक-प्रदर्शिनी एषा | काचित् संस्थाः ग्रन्थोल्लिखितयन्त्रान् पुनर्निर्माय सप्रयोगं अपि पुरातनज्ञानस्य अन्वेक्षणं शक्यं इति प्रदर्शितवतयः | महाभारतप्रसिद्धाः चक्रव्यूहः, मकरव्यूहः इत्यादीनां प्रतिकृतयः अपि आसन् ज्ञानगङ्गायाम् |

महत्त्व पूर्णं आकर्षणं तु संस्कृतग्रामम् | सम्मेलनस्थले एके विभागे लघु-ग्रामं एव निर्मितवन्तः आयोजकाः | अद्यतन काले अपि सर्वे व्यवहाराः संस्कृतेन कर्तुं शक्यते इत्येतस्य प्रात्यक्षिकं एव तत् ग्रामम् | तत्र विद्यालयः, समीकरणागारः (garage), नैके आपणाः, तथा च ग्रामन्यायालयं आसीत् | विद्यालये "मम नाम महेशः | भवतः नाम किं ? ... भवत्याः नाम किं ?" इति संवादः अनितरं प्रचलति स्म -- यतः तत्र आप्रातः रात्रिपर्यन्तं पञ्चनिमिषात्मकाः संभाषणवर्गाः प्रचलिताः आसन् | विशेषतया उल्लेखनीयं तु ग्रामन्यायालयम् | तत्र च एकः स्वयंसेवकः सदैव सरपञ्च/न्यायाधीश रूपेण विराजमानः आसीत् | ये जनाः द्रष्टुं गच्छन्ति तेषां एव मिथ्याकलहानां (pseudo-quarrels) निवारणं करोति, न्यायं च ददाति स्म सः |

आवामपि तत्र न्यायार्थं गतवतौ ! मेरठस्थसंस्कृतभारत्याः गजक-पट्टिका-आपणः , हिमाचलप्रदेशस्य टोपिकाSपणः, अन्यानां केषाञ्चित् युतकापणः इत्यादि आपणाः अपि ग्रामं भूषयन्ति स्म |

एका पारंपारिक परीक्षा अपि अष्टम दिनाङ्के आसीत् - शलाका परीक्षा | पुरा गुरुकुले एतावती परीक्षा पद्धतिः आसीत् | तत्र छात्र: विदित ग्रन्थस्य समग्रं अध्ययनं करोति, परीक्षासमये परीक्षकः तत् ग्रन्थस्य कस्मिन्नपि पृष्ठे शलाकां स्थापयति | तदा छात्रेण तत् पृष्ठं मुखोद्गतं अस्ति इति प्रदर्शनीयं; अनन्तरं च तद्विषयस्य सविस्तरा मौखिकी परीक्षा भविष्यति | एषा परीक्षा तु मया न् दृष्टा | अहो मम दुर्भाग्यं |

कविसंमेलनम्, युवासंमेलनम्, महिलासंमेलनम्, परिचर्चाः इत्यादयः उपकार्यक्रमाः अपि संपन्नाः| मेलायां त्रिशताधिक नूतन संस्कृतपुस्तकानां प्रकाशनमपि अवर्तत | चतुष्कोटिरुप्यकाणां पुस्तकविक्रयः अपि अभवत् मेलायाम् | उत्तराञ्चलराज्यस्य द्वितीया राज्यभाषा तु संस्कृतमस्ति एव , किन्तु संस्कृतभाषा व्यवहारभाषा भवितुमर्हति, भवेच्च इति विश्वासः अददात् एषा मेला | तत्र सततं घोषायमानया वाग्गर्जनया अहं लेखनं समापयामि --

जयतु जयतु संस्कृतभाषा ; वदतु वदतु संस्कृतभाषा !

वदतु संस्कृतम्, जयतु भारतम् !

(Please read through at least one paragraph even if you don't know Samskrit, you will get to know that you actually know the language!)

वदतु संस्कृतम्, जयतु भारतम् ! (१)

2011-01-31T22:36:00.017+05:30

"आगच्छन्तु! आगच्छन्तु! टोपिका अत्र अस्ति ध्यानं कुत्र अस्ति?!" "टोपिकां स्वीकुर्वन्तु भोः| केवलं द्विशतरुप्यकाणि " इति आवाहयन्तः सन्ति संस्कृतविक्रेतारः ... अन्यत् च भोजनमण्डपस्थानं -- "मार्गे न तिष्ठन्तु!" इति वदन्तः सन्ति द्विवर्षीयाः वा त्रिवर्षीयाः बालका: ... "विक्रमोर्वशीयं लभ्यते वा ?"; "क्ष्यम्यतां! इदानीमेव समाप्तम्!" किन्तु भवतः नाम तथा च संकेतं ददातु; वयं प्रेषयामः" इति च संवादः प्रचलति ग्रन्थप्रदर्शने | एकस्मिन्नेव प्राङ्गणे लक्षावधयः संस्कृतप्रेमीजनाः संस्कृतभाषकाः समायाताः | एवं संपूर्णं संस्कृतवातावरणं इदानीमेव जीवनकाले दृष्टीगोचरं भवेत् इति स्वप्नेSपि नासीत् आगतानां बहुतानाम् | परन्तु एषः उत्सवः प्रत्यक्ष: अभवत् बङ्गळुरुनगरे जानेवारीमासस्य षड्(६)दिनाङ्कतः दश(१०)दिनाङ्कपर्यन्तं | विश्वसंस्कृतपुस्तकमेला (www.samskritbookfair.org) इति एतस्याः पर्वण्याः नाम | अहमपि अष्टमनवमदिनाङ्कयोः तत्र गत्वा धन्यः अभूत्|

संस्कृतभारत्या आयोजितस्याः एतस्याः मेलायाः कर्नाटकसर्वकारः प्रायोजकः आसीत् | गत - द्वित्रदशकेषु "संस्कृतं लोकभाषा भवेत्" इति ध्येयं अनुसृत्य संस्कृतभारत्या तथा च अन्यसंस्थाभिः विपुलं कार्यं कृतम् | संस्कृतभाषायाः जनमान्यता, ख्यातिः, अभ्यासः च वर्धमानाः सन्ति | तर्हि एतस्य मेलानिमित्तं संस्कृतानुरागिणाः अभ्यासकाः च सर्वे एकत्र आगच्छेयुः, संभूय कार्यं कुर्युः च | एतत् तु प्रथम हेतुः | अन्यत् च संस्कृत साहित्यस्य संस्कृतसंबन्धी पुस्तकानां च विक्रयः | संस्कृतभाषा मृतभाषा नास्ति एव किन्तु भारतीय संस्कृतेः मूलाधारः एषा भाषा सर्वजनानां मनसि स्थापनीया इति तृतीयं ध्येयम् |

यदा अहं मेलाविषये अजानम् तदा एव तत्र गन्तव्यं इति निश्चितं कृतं मया | अष्टम-नवम दिनाङ्कौ विरामदिनौ, अतः अहं तावेव दिनौ चयित्वा षड्दिनाङ्के रात्रौ मुम्बईतः प्रस्थितवान् | 'चालुक्य' एक्सप्रेसयानेन गच्छन् पश्चिमकर्नाटकस्य विलोभनीयं निसर्गसौन्दर्यं अवालोकयं | बङ्गळुरुनगरे अहं सप्तम दिनाङ्के रात्रौ दशवादने प्राप्तवान् | तत्र अहं IISc मध्ये मम मित्रेण शन्तनुना सह न्यवसम् | तत्र प्राप्त्वा मम औत्सुक्यं द्विगुणितं जातम् | अहं, शन्तनु: तथा च सिद्धार्थः अष्टम दिनाङ्के एकादशवादने नेशनल-हायस्कूल-प्राङ्गणं आप्तवन्ताः | .... अहो भव्यं मेलास्थानम्, यथा चिन्तितं तथा एव प्रथमदर्शनं जातम् | दक्षिणहस्ते द्वौ प्रदर्शिनी आस्ताम्, वामहस्ते तु विस्तीर्णः सभामण्डपः | पञ्जीकरणार्थं अहं अपृच्छम्, तर्हि अहो आश्चर्यं ! चत्वारि दिनानां आहार-निवासव्यवस्थां मिलित्वा पञ्जीकरणशुल्कं केवलं शत रुप्यकाणि मात्रं (विद्यार्थीनां कृते) | अन्येषां कृते अपि नाममात्रं द्विशत रुप्यकाणिमात्रं एव शुल्कं | धन्याः ते आयोजकाः प्रायोजकाः च |

तद्दिने विज्ञानपरिचर्चा आसीत्| श्री रोद्दम नरसिंहः, श्रीगुरुमूर्तिः, IIMB निदर्शकः इत्यादयः मान्यवराः तत्र भागं गृहीतवन्तः |

पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि नवमित्यवद्यम् |

सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ||

इति विचारः संस्कृतस्थविज्ञानसंशोधने मनसि धारणीयः इति श्रीनरसिंहः प्रावदत् | वित्तशास्त्रतज्ज्ञ: श्रीगुरुमूर्तिः अगदत् : "भारतीय अर्थव्यवस्था भारतीयसंस्कृतेः कारणात् एव वैश्विक अर्थसंकटे अपि वृद्धिमती अस्ति, तथा च संस्कृतिः संस्कृताश्रिता खलु, अतः संस्कृतभाषा वर्धनीया "|

प्रथमदिने ग्रन्थप्रदर्शनं त्रिवारं दृष्टवान्, यतः बहु संमर्दः आसीत् तत्र | शताधिक आपणेषु संस्कृत-पुस्तक-विक्रयं दृष्ट्वा एव संतोषं आप्नवम् | एकवारमेव गत्वा समाधानप्राप्तिः अशक्या एव | सहस्रशः जनाः तत्र गन्तुमुत्सुकाः तथा च नैकाः शत-द्विशतगणात्मकाः पाठशाला-विद्यार्थिनः तदा तदा तत्र आगच्छन्ति स्म |

मध्याह्ने एकं विशेषमेलनं निश्चितं आसीत् | यथा IITB मध्ये संस्कृतप्रेमी-छात्राणां गणः वर्तते तथा IITM, IISc मध्ये अपि अस्ति | प्रत्येक संस्थानतः आगत: एकैक: तत्र | अरुणः इति IITM छात्रः मेलनं अकारयत् | सर्वै: मिलित्वा उत्तमकार्यं करणीयं इति चिन्तयित्वा एतत् मेलनं अभवत् | मेलनकारणात् संस्कृतविषये कार्यं कर्तुं उत्साहः द्विगुणितः जातः | सायङ्काले ज्ञानगङ्गा इति "भारतीय-ज्ञान-प्रदर्शिनीं" अपि अपश्यम् | रात्रौ एस पी बाल सुब्रह्मण्यं महोदयस्य सुश्राव्यं गायनं आसीत्, स: सर्वाणि संस्कृत-गीतानि एव गीतवान् | गानकार्यक्रमे तु तावत् संमर्दः आसीत् यत् जनाः मण्डपात् बहिः स्थित्वा अपि गानं श्रुतवन्तः|

(Please read through at least one paragraph even if you don't know Samskrit, you will get to know that you actually know the language!)

केल्याने (हिंदी) भाषांतर

2010-11-28T10:37:00.003+05:30

"Don't think of others because they don't do it often!"

हे वाक्य GoogleBuzz वर वाचून मला आठवलं ते पुढील सुभाषित

ददतु ददतु गालिर्गालिवन्तो भवन्तो
वयमपि तदभावाद्गालिदानेSसमर्था: |
जगति विदितमेतत दीयते विद्यमानम्
न हि शशकविषाणं कोSपि कस्मै ददाति ||
-भर्तृहरि (वैराग्यशतक)

पण मग एकाला त्याचा अर्थ कळेना म्हणून मग हे रूपांतर!

जितनी चाहे गाली दो तुम, हम ना कभी कुछ बोलेंगे ,

तुम तो ठहरे गालीवान तो, और भला तुम क्या दोगे ;
खरहेके ना सींग कभी कोई, दान करेगा जी किसीको
जो है अपने पास वही तो, देता प्राणी दुनियाको !

अमिताभच्या आवाजात मधुशाला ऐकली होती (http://www.youtube.com/watch?v=FO_2Ypeq6KM). त्याचा प्रभाव होता म्हणून त्या चालीत बसेल असं लिहिलंय.

English:

Oh, friend curse me, curse me, curse me, .... as long as you wish,

I don't have any curses , so I cannot give them!
It is well-known that "you can donate only if you possess it!"
No one can give hare-horns to anybody!

याची सुरुवात कार्थिकच्या buzz पासून झाली; त्याला धन्यवाद !

दीपावली शुभाशयाः

2010-11-08T11:09:00.010+05:30

आम्रः फलेषु मयूरः खगेषु
यथा च सिंहः वनश्वापदेषु ।
चिरं निधानं प्रकाशहर्षस्य
तथैव दीपोत्सव उत्सवेषु ।।

As mango is the king amongst all fruits, as peacock is the king of all birds and king of all animals is the lion;
So is the Deepawali-king of all festivals, and the permanent source of joyous light (and resplendent joy!).

एकाकी योगी

2010-09-26T17:00:00.000+05:30

पालवी वसंते आता तर फुलली होती
आता कोठे ही हिरवाई भरली होती

तेव्हाच येतसे भाजत चराचराला
या धरणीवरती चंडरश्मीचा घाला

पेटला असे एकटा खडा मध्यान्ही
वरती खाली हा असे तप्त जणू वन्ही

पांथस्थ जातसे श्रांतशा तनामनाने
त्या उग्र दुपारी जी रणरणते ग्रीष्माने

सावलीच पुष्कळ देणारे भेटले
उधळून गंध तो छळणारे भेटले

तो केवळ त्याच्या तेजाने बोलतो

आरक्त फुलांनी नयनांना वेधतो

पांथस्थ पाहतो मान उचलुनी जेव्हा
मंद मलूल गळलेले समस्त तेव्हा

तो मात्र धीरसा उभा ठाकला आहे
जणू व्रतस्थ योगी तेजाने 'तप'तो आहे

लेवुनी फुले केशरी पिवळी वा रक्त
तेजाने तळपे अनलाचा हा भक्त

एकेक पुष्प देखणे फारसे नाही
ना सुगंध-अस्त्रे मोहवते ते काही

हिरव्या तरुगुच्छे पुष्प शोभती खास

हा ऋतू देतसे भेट अशी अवनीस

....

वर्षानांदीस्तव सोसाट्याचा वारा

घन गर्जतील अन धो धो धो धो धारा

सर्वत्र नवे अंकूर नवा उल्हास

मातीच सुंदर दरवळणारा वास

हर्षोल्लासाने तोही नाचत आहे

ती तप-पुष्पे धरणीला अर्पित आहे

तो गुलमोहर तो झाला पुरता धन्य

धरणी त्याची ती सेवा करते मान्य

एकाकी तपाचे सार्थक येथे झाले

आता विसरो वा स्मरो कोणीही अपुले

पुनश्च तपणे आता ग्रीष्मी आहे

तोवरी समाधी घेउनी हिरवी राहे

समुदायामध्ये पेटती बहु ते पामर

एकटा पेटतो खास असा "गुलमोहर"

पाटीवरची "अक्षरे"!

2010-07-10T23:47:00.007+05:30

आपण लहानपणी पाटी वापरतो. पूर्वी पाटीवर "श्रीगणेशा"ने अक्षर ओळख व्हायची आणि आता अ आ इ किंवा कदाचित A B C D ने होते. मग हळूहळू "दुरेघी" वही, मग कदाचित पाढे लिहायला चौकटी असलेली वही, आणि हळूहळू मोठ्या वह्या. हे असं होताना आपणही तसेच बदलत असतो. पाटीवर लिहिलेलं फार काळ लक्षात काय, पण तिथे पाटीवरसुद्धा रहात नाही. डाव चिडीचा असो वा रडीचा अगदी दोन घटकांचा डाव असतो लहानपणी . पण नंतर मात्र आपण "(बि)घडू" लागतो आणि स्मृतीच्या वहीत अनेक गोष्टी लिहू लागतो. काही वह्या जपून ठेवतो. काही फेकून देतो. पण अशी बरीचशी नको असलेली रद्दी आपण जपलेली असते. काही वह्यांचे नुसतेच कागद! पण बऱ्याचशा वह्या आपण उगीचच जपूनच ठेवत असतो आणि आपण मोठे झालो असं म्हणतो. पण लहानपणी जे सारखं मोठं व्हावसं वाटतं ते मोठं झाल्यावर आपण सदैव दुःखी! कारण लहानपणी ज्यावर अक्षरं गिरवली ती पाटी, ते "अक्षर" आपण विसरतो.
"आत्ता आहे ते आहे! बास!, हे पुसलं जाईल हे माहित आहे; आधी काय होतं कुणास ठाउक!; आणि हे पुसल्यावर मी काय लिहीन काय ठाउक? किंवा मीच लिहीन असंही नाही!" असं असतं लहानपण, पाटीसारखं! ती पाटी आपण हरवतो आणि तो आनंदही; निर्भेळ वर्तमानाचा आनंद! भूत भविष्याच्या चोपड्या सांभाळण्यात अख्खी जिंदगी हरवते आणि शेवटी आपण रडतो,"आणि एवढं करून आपल्या जीवनाची पाटी कोरीच राहिली!."

नको पावसाळया

2010-05-27T15:13:00.003+05:30

नको पावसाळया अंत आता पाहू
घाम हा सारखा येत आहे !
तप्त भट्टीमाजि भाजून निघावे
मजलागी तैसा "ताप" देवा ;
तुजवीण "गार" ना दुजे त्रिभुवनी
धाव हो जननी वर्षा-आई!
'घाम-घाम-घामे'; पूर्ण शुष्क झालो ,
चिंब न्हाउ दे रे मानवास |

(मूळ काव्य :
नको देवराया अंत आता पाहू... --संत कान्होपात्रा
http://www.aathavanitli-gani.com/Print%20Html/216.htm)

गुढीपाडवा २०१०

2010-03-16T15:05:00.001+05:30

शुभ नववर्षदिनं ( चैत्र शुद्ध प्रतिपदा, कलियुग वर्ष ५११२, विकृति नाम संवत्सरारंभ : )

भाषांतर करता करता....

2010-01-31T23:31:00.008+05:30

भाषेचा जन्म कसा होत असेल?? खरंच मोठा गूढ प्रश्न आहे. एखाद्या गोष्टीला आपण एक अमुकएक संज्ञा का वापरतो?? आता या वाक्यातच अनेक संज्ञा येऊन गेल्या. मग या संज्ञा बदलत असतील का? आता तुम्ही म्हणाल, हा सगळा उहापोह ज्याचं पोट भरलेलं त्यांच्यासाठीच आहे. ज्याला दोन वेळची भ्रांत आहे त्याच्यासाठी काय जी संवाद साधते ती भाषा !!
हे जरी खरं असलं तरी नेमका संवाद होण्यासाठी "भाषा" फारच महत्त्वाची ठरते. गेल्या काही वर्षांपासून भाषा हा माझ्या आवडीचा विषय झाला आहे. संस्कृतचा किंचित अभ्यास केल्याने असेल किंवा इतर कारणांनी असेल भाषेविषयी माझ्यां मनात अनेक कोडी आहेत. आणि "केल्याने भाषांतर" हे लिहिताना किंवा भाषांतरित गोष्टी वाचताना अशी अनेक कोडी पडली आहेत. काही दिवसांपूर्वी एक भाषांतर करण्याचा योग आला आणि वाटलं काय गंमत असते भाषेची!! निमित्त झालं IIT मधल्या एका स्पर्धेचं. spoken tutorials भाषांतरीत करण्याची ही स्पर्धा होती. एका software ची माहिती आयोजकांनी video मध्ये दिली होती. तो video मी इथे दिला आहे. तर, त्या video मधला audio कोणत्याही भारतीय भाषेत भाषांतरित करून द्यायचा होता. मी मराठीत केला. तोसुद्धा इथे आहे.
इथे भाषांतर, भाषांतर असं मी म्हणतोय खरं; पण हे सगळं करताना मला जाणवलंय, भाषांतर मध्येही "अंतराचा" उल्लेख आहे. हे अंतर पडता कामा नये / कमी व्हावं म्हणून जे करायचं त्याला "अनुवाद" म्हणणंच जास्त योग्य. किती समर्पक आहे : "अनु"-"वाद", दोन भाषा म्हणजे जणू वेगवेगळी दोन वाद्यं, आणि त्यांच्या तारा एकाच सुरात छेडल्याचा अनुभव आहे या शब्दात!! वाद्य वेगळी असली तरी सूर तोच हवा आणि पक्का हवा!! आणि "भाषांतर" करताना या गोष्टीला फार महत्त्व आहे. नाहीतर भाषेतलं अंतरच वाढतं!!
आता हीच गंमत पहा ना;TV वर आपण हल्ली अनेक मराठी कार्यक्रम बघतो.. तेव्हा अगदी हमखास असतं काय "अमुक अमुक कार्यक्रमा".... चे प्रायोजक आहेत ..... xyz ; ....यांच्या सहयोगाने (??).. xyz.
आता काय हे?? यांच्या सहयोगाने हे कुठून आलं ?? तर "in association with" चं शब्दशः भाषांतर!! आता ज्यांना "प्रायोजक" असं सुचलं त्यांना "सहयोगी प्रायोजक" सुचायला काय हरकत होतं? असो. त्यामुळे हे सरळ सरळ शब्दशः भाषांतर झालं. लहानपणी संस्कृत उतारे/ पद्य यांचं भाषांतर करताना आमचे गोवंडे सर नेहमी सांगायचे," भाषांतर वाचताना मूळ उतारा / पद्य याचं हे भाषांतर आहे असं वाटता कामा नये. प्रत्येक भाषेचा एक बाज असतो; तो राखून भाषांतर केलं की तो अनुवाद ठरतो. आता "Let me demonstrate this to you" किंवा "I have found that by trial and error" याचं भाषांतर कसं करणार? माझा video बघा तुम्हाला आपोआप कळेल! :P

दुसरा मुद्दा असा की भाषा ही कोणत्यातारी प्रदेशात / संस्कृतीमध्ये रुजते, जन्मास येते आणि विस्तार पावते. त्यामुळे काही शब्द असे असतात की ठरवलं तर ते भाषांतरित करता येतील. पण ते कानाला बरोबर वाटणार नाही. कारण सुरात नाही ना!! आता मराठीमध्ये "Press Enter after that" याचं भाषांतर "त्यानंतर प्रवेशाची कळ दाबा " असं केलं तर ते हास्यास्पद होईल!!! "त्यानंतर enter दाबा" हेच ठीक वाटेल. याला दुसरीही एक बाजू आहे : त्वरण, स्थितीज ऊर्जा वगैरे शब्द ऐकले की इंग्रजी माध्यमाची मुलं लगेच हसू लागतात. हे भाषांतर अनैसर्गिक नाही; इतकंच की त्या शब्दांची आपल्याला सवय नाही. इथे मी त्याबाबत सांगत नाहीये. बहुतांशी शब्दांना आपण "अनुवादित" करू शकतो. पण ज्या गोष्टी मुळात एखाद्या ठिकाणी नव्हत्या त्यांना उगीच ओढून ताणून आपल्या भाषेत आणण्याचा हट्ट कशाला? उदा. क्रिकेट, चॉकलेट अशा गोष्टी मूळच्या भारतीय नाहीत. मग फक्त अर्थ ध्वनित करण्यासाठी काहीतरी लांबलचक संस्कृतोद्भव शब्द कशाला जोडायचे?

तिसरी महत्वाची गोष्ट म्हणजे काही विशेष प्रयोग. उदाहरणार्थ, वाक्प्रचार, म्हणी वगैरे. तर हे प्रयोग थोड्याफार फरकाने प्रत्येक भाषेत असतात. पण तिथे तो नेमका प्रयोग झाला तर मजा येते. When in Rome, do as the Romans do असं म्हटलं तर मराठीत ते देश तैसा वेश असंच व्हायला हवं. रोमन राज्यात रोमन लोकांप्रमाणे रहा(!!) असं चालणार नाही.

अशा अनेक गोष्टी आहेत. मी काही भाषातज्ज्ञ नाही. हा video करताना मला जे लक्षात आलं ते मी इथे लिहिलं. शेवटी काय, अनुवाद करताना आपण कोणाशीतरी संवाद साधतो आहोत हे लक्षात ठेवलं म्हणजे झालं!!

संक्रमण

2010-01-14T15:54:00.001+05:30

सूर्याचे संक्रमण म्हणून मकरसंक्रांत

पूर्वी आपण नातेवाईकांकडे जात असू , तिळगूळ वाटून आपल्या नात्यातली गोडी जपत असू ...
पण आज आपण फोन करतोच की , email करतोच की किंवा sms तरी करतोच करतो

आता हीच संक्रांत का महत्त्वाची, याच संक्रमणाला इतक्या गोष्टी का जोडल्या गेल्या, वगैरे प्रश्न पडतील ...
पण इतक्या खोलात जायच्या आधी जरा आजूबाजूला बघा तरी
संक्रमण , बदल हा चालूच असतो .. सगळीकडे सतत अगदी हरघडी !!

"माठ" आताशा नाही पहायला मिळत, पण म्हणून काही गार पाण्याची तहान संपत नाही !
आपण फ्रीज वापरून पाणी गार करतो !!!

पूर्वी दिवाळीच्या आधी घरोघरी फराळाची लगबग असे ..
आता फराळ विकत आणण्याची असते !!! :P

सायकली गेल्या , गाड्या आल्या, आता त्यातही बदल, संक्रमण होतंय ,
नवीन, कमी किंमतीच्या पण जास्त क्षमता असणार्या गाड्या येताहेत

पूर्वी भारतातून सोन्याचा धूर निघत असे म्हणे; आता अमेरिकेत सोन्याचा धूर नसेल कदाचित;
पण अख्या जगाला काबूत ठेवण्याइतकी संपन्नता नक्कीच आहे !

हंहंहं !! पण काही विशेष बदल मात्र चुटपूट लावून जातात
आपण लहानाचे कितीही मोठे झालो तरी "लहानपण देगा देवा " असं सगळ्यांनाच वाटतं ;
कितीही पुस्तकं computer वर वाचता आली तरी प्रत्यक्ष पुस्तक वाचायला काही वेगळीच मजा येते !
एखाद्या मोठ्या सिनेनटीला आता आपल्याला रस्त्यावर उभं राहून पाणीपुरी खाता येत नाही याचं दुःख असतं ;
तर कुणा कोकणातल्या म्हातार्या चाकरमान्याला मुंबईतून रेल्वेने कोकणात जाताना जुन्या काळचा गलबता तला प्रवास आठवतो

तर कुणीसं म्हटलंय त्याप्रमाणे बदल हे सदैव होताच असतात- Change is the only permanent thing in life

तसंच सूर्याचं हे मकरसंक्रमण, उत्तरायणाची सुरुवात!

संक्रमण हे तर चालूच राहणार;
मग इतक्या सगळ्या बदलांचा विचार करून उगीच चिंताक्रांत कशाला व्हायचं!
पण त्याच छानसं स्वागत तरी करूया की
तिळगूळ खाऊन, गोड बोलून, काय ?

तेव्हा तिळगूळ घ्या गोड गोड बोला !!!!

मकर -संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा

केल्याने भाषांतर

2010-01-11T18:55:00.008+05:30

विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो वाताम्बुपर्णाशना
स्तेSपी स्त्रीमुखपंकजं सुललितं दृष्ट्वैव मोहं गताः |
शाल्यन्नं सघृतं पयोदधियुतं ये भुञ्जते मानवा
तेषां इन्द्रियनिग्रहो यदि भवेत् विन्ध्यः प्लवेत्सागरे ॥

(८०, भर्तृहरी कृत शृंगार-शतक )

वायु- पर्ण नि पाणी पिऊनी
वीरक्तीने जे जगती ;

त्यांचे चित्तही मोहून गेले
सुन्दर त्या ललनांवरती !!!

तूप-दूध-दही नित्य सेविती
जर चित्त अशांचे ना ढळले

खासच तर मग म्हणूया आपण
पर्वत जलधीवर तरले !!!

आपलं जुनं वाङ्मय केवळ त्यागवादी आहे या कल्पनेला छेद देणारा भर्तृहरी कृत शृंगार-शतक हा एक ग्रंथ आहे.
खूप दिवसांपासून शृंगारशतकातील भाषांतर करायचं डोक्यात होतं. आणि हे पद्य वाचल्यावर तर मला राहवेना. पण कित्येक दिवस या पद्याच समांतर पद्य जमत नव्हतं. त्यात छंद जपायचा छंद असल्याने चक्क मी कागद घेउन कविता "जुळवू " लागलो. पण छे! व्यर्थ !! मग शेवटी की बोर्ड वरच बसलो, आणि झालं .. भाषांतर तयार

तो आणि "तो" च्या निमित्ताने

2009-12-04T19:20:00.008+05:30

तो....तो हे सर्वनाम नाही. म्हणूनच मी "तो" च्या निमित्ताने, असं लिहिलंय, त्याने असं लिहिलं नाही. तो ही व्यक्ती नाही, समष्टी आहे !

पुलंचं "व्यक्ती आणि वल्ली" कितीही वेळा वाचता येतं, एखादी कविता परत परत वाचली की त्यातून जसं नवं नवं मिळत जातं, तसंच या पुस्तकाबाबत आहे. ते केवळ विनोदी पुस्तक नाही, व्यक्तींचं 'वल्ली' म्हणून संपूर्ण चित्रण त्यात आहे. हां आता 'विनोदाला कारुण्याची झालर' वगैरे खूप वर्णनं अनेक मोठ्या लोकांनी करून ठेवली आहेत।

"माणसांचे दोष दाखवण्यात लोक आपला वेळ वाया का घालवतात ते मला कळत नाही" असं पुलं म्हणाले होते. पण म्हणून पुलं फक्त अवाजवी कौतुक करत नाहीत. ते माणसांना चालतं बोलतं करून आपल्यापुढे उभं करतात. आता आपण कुठे नारायणाला भेटलोय, की पेस्तनकाकांबरोबर प्रवास केलाय ? (!) पण तरीही त्या माणसांना आपण अगदी जवळून "ओळखतो", ते फक्त पुलंमुळेच! ...... हं, असं बरंच वर्णन करता येइल पण..... पण हा लेख काही समीक्षेचा नाही !

मला हे वाचल्यावर आणि पुलंचं अभिवाचन पाहिल्या-ऐकल्यावर आपणही या व्यक्ती-वल्लींना खरंच "बोलतं" करावं, असं फार वाटायचं. आणि मग परत एकदा जेव्हा मी "तो" वाचला, तेव्हा मला राहवेना.

म्हणून मी "तो"ला बोलता करण्याचा प्रयत्न केला। पुलं हे शेवटी पुलं आहेत, माझ्याकडून तेवढी अपेक्षा मला नाही, (तुम्हीही करू नका! :P)

ह्या लेखाचं श्रेय संपूर्णपणे पुलंना !!!

("तो" पुलंच्या व्यक्ती आणि वल्ली मधील आहे। मी फक्त अभिवाचन केलय )

केल्याने भटकंती -(मस्तानी तलाव) -२

2009-06-28T20:05:00.012+05:30

कालच्या पावसाने तलाव हळूहळू भरायला सुरुवात झाली होती. लालसर चिखलाच्या त्या पाण्याने तलावाचा काही भाग भरला होता. "अरे ते बघ काय !" "साप दिसतोय की काय?" दीप आणि ओंकारच्या या बोलण्याने आम्ही आमच्या थेट खाली असलेल्या पाण्यात पाहू लागलो. तेथे फक्त साप नव्हता, त्या सापाने कोणालातरी पकडलं होतं. बेडूक की काय तो? हो बेडूकच.

पण एवढ्या उंचीवरून आम्हाला ते काही नीटसं दिसेना! तिथे लगेचच खाली दुसरी एक जागा त्या तलावाच्या तटबंदीत होती. एक मजलाच म्हणा हवं तर. आम्ही लगेच तिथे उतरलो. अगदी उकिडवं बसून ते नेमकं काय करतायत पाहू लागलो. सापाने आपल्या जबड्यात त्या बेडकाला पकडलं होतं आणि तो बेडूक मोठ्या निकराची झुंज देत होता. सापाच्या तावडीतून स्वतःला सोडवू पाहत होता. आम्हाला एक गोष्ट कळेना की बेडूक एवढ्या ताकदीने कसा काय लढतोय? २-३-५ मिनिटं झाली! तरीही त्यांची कुस्ती संपेना! "अरे हा तर पाणदिवड आहे! निमविषारी साप! पण बेडकाला त्याचं विष पुरेसं होईल. आतापर्यंत तो संपायला हवा होता! पक्षीनिरीक्षक दीपने परत एकदा माहिती पुरवली. "हो का ! अरे बर! पण एकूण विषारी जाती चारच ना ?" इत्यादी प्रश्नोत्तरं चालू होऊन त्यात १-२ मिनिटं गेली. एवढ्या वेळेपर्यंत त्या सापाने बेडकाला तलावाच्या तटबंदीशी असलेल्या आपल्या तटबंदीशी आणलं होतं. आता त्यांची कुस्ती "साँप की गली में" चालू झाली. आता तरी हे नाटक संपेल असं वाटलं होतं. पण छे! आता तर खेळाला अजूनच रंग चढला! एक वेळ तर अशी आली की बेडूक जवळजवळ सापाच्या तावडीतून सुटलाच होता. ५-७ मिनिटांनी आम्हीच कंटाळलो आता मात्र आम्ही ते बघायचा नाद सोडून दिला. (कॅमेऱ्याचं zoom यथातथाच असल्याने याचे फोटो काढण्यात काहीच अर्थ नव्हता!)

पण एक मात्र खरं, आपण नेहमी discovery/NatGeo वर असल्या गमती पाहतो; त्या प्रत्यक्ष बघायला जी मजा येते ती निराळीच! आणि मला एक जाणवलं ते असं की यासाठी काही फार दूर कुठे जंगल-सफारीवरच जायला पाहिजे असं नाही. जरा गावाकडे गेलं की असल्या अनेक गमती पहायला मिळतात. खरंच, multiplex मध्ये जाऊन सिनेमे पाहणं काय, किंवा TV समोर बसून स्वतःची करमणूक(स्वतःवर अत्याचार?) करवून घेणं काय; या सगळ्यात किती मोठ्या आनंदाला मुकलोत आपण असं वाटतं कधीकधी!

तटबंदीवरून जरा चक्कर टाकूया असं ठरवून आम्ही चार पावलं जातोय तोच आम्हाला एक भुयार दिसलं.

काळोखात गेलेल्या त्या पायऱ्या कुठे घेऊन जात असतील बरं आपल्याला. "पाहूयात का उतरून? नको, आत पाणी असलं म्हणजे?"- आलोकचा प्रश्न. "पाण्याचं काही नाही, आत जाम कुबट वास येत असेल! शिवाय वटवाघळं आली तर नसता ताप व्हायचा!" -इति दीप. शेवटी जरा बेताबेताने आत जाऊन बघू, असं ठरवत आम्ही पायऱ्या उतरू लागलो.

कालच्या पावसाने इथे आमच्या चपलांना चिखल चिकटू लागला. कोळ्यांची जाळी खूप होती तिथे. दीप, ओंकार, आलोक व मी या क्रमाने आम्ही आत उतरलो. त्या तिथे गेल्यावर काहीच दिसत नव्हतं.पण १-२ मिनिटात अस्पष्टसा अंदाज येऊ लागला. सगळेजण डोळे फाडफाडून जागेचा अंदाज घेऊ लागले.

मी सगळ्यात मागे असल्याने जरा २-३ पायऱ्या वर होतो. पायऱ्यांवरूनच फोटो कसा घेता येतोय याचा विचार करत होतो. "अरे ते बघ इथून सरळ वरचं दिसतंय", दीप म्हणाला. त्या पायऱ्यांच्या शेवटी डाव्या बाजूला प्रकाश होता. तटबंदीच्या सर्वात वरच्या भागाला (भुयाराच्या छपराला म्हणा हवं तर) असलेल्या झरोक्यातून तो प्रकाश येतोय असं कळलं. उजवीकडे मात्र एक दीड-दोन फुटावरच भिंती दिसल्या.

हे असं बंदिस्त भुयार का बर केलं असेल? असो. ओंकार आणि आलोक आता वर निघून गेले, आणि मी तो झरोका पहायला भुयाराच्या शेवटी गेलो. एव्हाना मला व दीपला तिथे चांगल्यापैकी दिसू लागलं होतं. झरोका तर मी पाहिला.

पण उजवीकडे पाहिल्यावर आता काही वेगळंच दिसलं- तिथे अजून पायऱ्या होत्या, खाली जाणाऱ्या! वारे किस्मत! मघाशी चुकून जरी कोणी उजवीकडे पाय टाकला असता तर तो कुठे जाऊन पडला असता कुणास ठाऊक! आमच्याकडे तर कोणाच्या मोबाइलमध्येही torch नव्हती !

"आता झालं एवढं धाडस पुरे" असं म्हणून आम्ही वर आलो. वर आल्यावर तिथल्या एका पोराकडून कळलं की ते भुयार त्या मघाचच्या आजोबांच्या देवळापाशी बाहेर पडतं.

तटबंदीवरून पुढे जाता जाता आम्हाला कळून चुकलं की तटबंदीचा पाहण्यासारखा मुख्य भाग अगदी थोडा आहे. थोडं पुढे तलावात जाणारा घाट आहे. पण तो मात्र बहुतांशी मोडकळीस आलाय. तिथून तलावाची तटबंदी मात्र अक्षरशः "सुरेख" दिसते. आता थोडं "तलावात" फिरून परत फिरू असं वाटलं. कारण आता त्या आटलेल्या तलावात अजून फारसं काही दिसत नव्हतं आणि आम्हाला परतही जायचं होतं.

पण त्यातही जाता जाता एका झाडाची नक्षीदार मुळं आम्हाला बघायला मिळाली.

साचलेल्या पाण्याच्या काठाने आम्ही पुन्हा तटबंदीवर आलो. आता तशी एकच गोष्ट बघायची राहिली होती ती म्हणजे तलावाच्या तळापर्यंत जाणाऱ्या पायऱ्या. आणि तिथे असणारे कोनाडे. "तिथेही काही भुयार वगैरे आहे का ते पाहू" ओंकार म्हणाला. मघाशी तलावाच्या आत असताना त्या पायऱ्यांचा "V" आकाराचा फोटो काढून झाला होता.

पण त्या १० बाय १० च्या कोनाड्यात ना कसलं देऊळ होतं ना कसली ना भुयार ना कसली विशेष व्यवस्था! मग शेवटी त्या पायऱ्यांवर बसून आम्ही आमचेच फोटो काढत सुटलो.

फोटोची पुरेशी हौस भागल्यावर आता मात्र आम्ही परत फिरायचं ठरवलं. ज्या देवळापाशी आम्हाला मस्तानी तलाव इथेच आहे असं कळलं तिथे अजून एक विहीर होती. मग तिच्यात डोकावून बघ, खोली किती, पाणी किती असले नित्य उद्योग चालू झाले असता त्या विहीरीत एका भुयाराचा शेवट दिसला. अरे, हेच ते भुयार ज्यात आम्ही मघाशी उतरलो होतो. पुन्हा एकदा उजवीकडच्या dead end मध्ये आम्ही अतीचिकीत्सक होऊन पाय ठेवला नाही याचं समाधान वाटलं! आपलाकडे अशा ऐतिहासिक भुयारांना बंद का करतात ते मला कळत नाही. आताचं हे भुयार तर जेमतेम २-३ मजले खोल असेल. पण ऐतिहासिक ठिकाणं चांगली पर्यटन स्थळं बनू शकतात हे मुळी आम्हाला कळतंच नाही. अशा सुंदर ठिकाणी गेलं की या ठिकाणी अजून खूप करण्यासारखं आहे असं वाटत राहतं.

आता आम्ही परतीच्या वाटेवर होतो. गाड्यांपर्यंत पोहोचताच आम्ही निघालो, या वेळी मात्र गावातून जाणाऱ्या पक्क्या रस्त्याने. आता लवकरात लवकर पुणं गाठायचं होतं. पण तरीही साधं पाणीही बरोबर न घेता दुपारी त्या तलावात पायपीट केलेली असल्याने ऊसाचा रस प्यायचा मोह काही आम्हाला आवरला नाही. हडपसर यायच्या आधीच एका गावात थांबून आम्ही ते "रसपान" केलं.

येताना मात्र फार वेळ लागला नाही. शिवाय आज पावसाने पूर्णच रजा घेतली होती. ऊन पावसाचा खो-खो सुध्दा आता मंदगतीने चालू होता. आता पावसाळ्यात परत येऊन तो तलाव पहावाच, तो पहायला मिळो असं म्हणत आम्ही आपापल्या घरी गेलो.

केल्याने भटकंती -(मस्तानी तलाव) -१

2009-06-24T18:52:00.016+05:30

(हे माझं पहिलंच प्रवासवर्णन , प्रवासवर्णन म्हणाव का? खरं तर उन्हाने पार कंटाळलेला असताना मी या भटकंतीला गेलो. त्याचं वर्णन करावंस वाटलं, म्हणून लिहितोय. माझ्या इतर लेखांहून थोडं निराळंच आहे हे. त्या वेळी चुकलं इतकच की camera घेतला नव्हता. त्यामुळ सगळे फोटो samsung मोबाइलच्या 2 megapixel कॅमेऱ्याने काढले आहेत!)

पावसाची वाट पाहून आता कंटाळा आला होता. मुंबईतल्या पहिल्याच उन्हाळ्यात माझं शरीर आणि मन अगदी गळून गेलं होतं.
पण एस.टी. ने लोणावळा स्टॅण्ड गाठला आणि अंगाला गुदगुद्या करणारा गारवा जाणवू लागला. मी ज्याची आतुरतेने वाट पाहत होतो त्या सृष्टीनाट्याची नांदी इथे अशी झाली.
पुण्यात गेल्यावर पावसाची भेट झालीच! खरंच, पहिल्या पावसात चिंब भिजायचा, उन्हाळ्यात नदीच्या पाण्यात मनसोक्त खेळायचा आणि हिवाळ्यातल्या गर्द धुक्यात तोंडातून धूर सोडायचा आनंद काही औरच. पहिल्या पावसाने सुखावलेला मी आता उद्या कुठे भटकायचं याचा विचार करू लागलो.
सिंहगडावरच जायचं होतं खरं तर पण एकतर उशीरा उठलो. ओंकार(आमचे बंधुराज) तर बरोबर येणार होताच, पण अजून कोण येणार ते नक्की नव्हतं. दीप(माझ्या शाळेतल्या अनेक वल्लींपैकी एक, मुंबई ते चिपळूण सायकल प्रवासासारख्या अजब करामती करणारा) ‘हो’ म्हणाला तोपर्यंत उशीर झाला होता.
ओंकारचा एक वर्गमित्र- ‘आलोक(हासुद्धा माझ्यासारखा नाटकं, कविता यात रस असणारा आणि तरीही science चा विद्यार्थी)’ यायला तयार होता, पण त्याचं दुपारी १२ पर्यंत काम होतं. आणि मला संध्याकाळी ६ पर्यंत परत यायचं होतं.

तर अशा विचित्र अटींवर सिंहगडाशिवाय अजून कुठे जाता येइल याचा विचार करत होतोच.
ते रांजणखळग्यां (potholes) चं गाव, ‘निघोज’, त्याची माहिती काढून झाली, तर ते ९० किमी लांब! झालं ! म्हणजे ६ तासात ते अशक्यच!

"मस्तानी तलाव". तिथे जायचं होतंच. पण २-३ मित्रांना विचारल्यावर, "दिवेघाटाच्या पायथ्याशी आहे कुठेतरी, पण इतकं काही नाहीए विशेष!" असं कळलं.
आमच्याकडे दोन दुचाकी(सोप्या मराठीत 2-wheelers) होत्या. स्कूटी व प्लॅटिना. कुठेतरी जायचं जरूर होतं. आणि वेळेचं बंधन होतं. अशा या परिस्थितीत मस्तानी तलावावरच जायचं ठरंलं.

दुपारी एक दिडच्या सुमारास निघालो. दीप व आलोक प्लॅटिनावर आणि आम्ही (मी व ओंकार) स्कूटीवर असे निघालो. वाहनचालक अर्थातच मी व दीप. रस्ता तसा सोपा होता. म्हणजे फार वेळा विचारावं लागला नाही. कॅम्पमधून जाता येता ‘हडपसर’ ची पाटी वाचली होतीच. त्यामुळे साधारण कसं जायचं त्याचा मी मनात एक आराखडा बनवला होता. तरीही एकदा आमची चुकामूक झालीच.परत सासवड रस्त्याला लागेपर्यंत १५-२० मिनिटं गेलीच.

सासवड रस्त्याला दिवेघाट दिसायला लागला की थोडं आधी ‘वडकी’ गावातून मस्तानी तलावाकडे जाणारा फाटा लागतो. हा रस्ता बहुतांशी डांबरी आहे. पण तलाव घाटाच्या पायथ्याशी आहे असं कळल्याने आम्ही घाट अगदी अर्ध्या-एक किलोमीटर्वर येईपर्यंत जात राहिलो. इथे ‘सकाळ’चा प्रेस आहे, त्याच्या समोर, म्हणजे रस्त्याच्या डावीकडे मस्तानी तलावाकडे जाणारा एक कच्चा रस्ता आहे. आज पाऊस असता तर या रस्त्यावरून जाणं कठीणच होतं. पण आज नुसता ऊन आणि मळभ यांचा खो-खो चालू राहिला होता. काही अंतर गेल्यावर आता तलाव जवळ आला असावा आणि आता स्कूटीचा आणखी छळ करणं बरोबर नाही असं वाटून आम्ही गाड्या तिथेच लावल्या आणि चालू लागलो.

आजूबाजूला शेतं होती, वांगी आणि सीताफळांची. आम्हा शहरी पोरांना अशी शेतं बघितली तरी कोण आनंद होतो! शिवाय वाटोवाट साधारण ७-८ मीटर व्यासाच्या मोठाल्या नि खोल विहिरी होत्या.
जाता जाता दीप आपलं पक्षीनिरीक्षण कौशल्य पुन्हा आठवीत आम्हाला ‘हा आवाज तमक्याचा, हा अमक्याचा, हा पक्षी .... ’ असलं काहीतरी सांगत होता. पण वाटेने पुढे जाता जाता तलाव येइल अशी चिन्हे दिसेनात. आम्हाला जरा अशी शंका येते तोच तिथे एक घरटं नि शेजारी एक देऊळ दिसलं. त्या घराच्या मागे थोडा उंचवटा होता. १५ फूट उंचीचा असावा साधारण. तिथल्या बागुलबुवासारख्या दिसणा्ऱ्या, लांबलचक दाढी असणाऱ्या आजोबांनी तलाव तिथेच मागे असल्याचं सांगितलं. आणि चार पावलं चालल्यावर " वडकी जलसंधारण........ मस्तानी तलाव " की असली काहीशी पाटी दिसली. त्या पाटीचा फोटो मात्र राहून गेला! असो.

त्या घरामागच्या उंचवट्यावर गेल्यावर समोरच दिसला - "मस्तानी तलाव". आम्ही एकदम खूश झालो. तिथे असणाऱ्या गणपतीच्या देवळात माणसं उगीच काही माणसं काहीतरी गप्पा मारीत बसली होती. आता पुल म्हणतात त्याप्रमाणे बायकाच केवळ "कऽस्सऽऽलीऽऽ भाऽऽनगड?" असं विचारतात असं नाही. कधीकधी पुरुषही तशा वायफळ गप्पा मारताना दिसतात. त्यातलाच हा नमुना होता. पण नंतर लक्षात आलं ते मेंढ्या घेऊन आले होते. नि त्यांच्या शेळ्यामेंढ्या त्या विस्तीर्ण आणि विशाल अशा सुकलेल्या तलावात आरामात चरत होत्या. खरंच, त्या तलावाकडे पाहिल्यावर "विस्तीर्ण, विशाल, भव्य" इतकेच शब्द आठवतात.
केवढा हा तलाव! एका क्रिकेटच्या मैदानाएवढा तरी असेल. मोजकंच पण व्यवस्थित असं दगडी बांधकाम, एका बाजूला गणपती मंदिर, एका बाजूला घाट(पायऱ्या), एका बाजूला दिवेघाट आणि बाकी आजूबाजूला किरकोळ झाडी आणि शेतं ... अहाहा पावसाळ्यात हा परिसर काय नयनरम्य दिसत असेल! अर्थात आम्हाला तो आजही सुरेखच दिसत होता.

पुढे जाऊन तळ्यात वाकून पाहिलं; बापरे केवढी ही खोली. जवळजवळ ४५ फूट तरी असेल. पण एक मात्र खरं, तलाव हा सर्व ठिकाणी समान खोल नाही. आम्ही उभे होतो ती तलावाची सर्वात खोल बाजू होती. व्यासाच्या दुसऱ्या टोकाला जेमतेम दोन अडीच माणूस उंचीचा तो तलाव पाहत आम्ही उभे होतो.

चातकांतर

2009-06-11T14:01:00.005+05:30

रे रे चातक सावधानमनसा मित्रं क्षणं श्रूयताम् ।
अम्भोदा: बहवो वसन्ति गगने सर्वेऽपि नैकादृशा: ॥
केचिद्वृष्टिभिराद्र्यन्ति धरणिं गर्जन्ति केचिद्वृथा ।
यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ॥
-भर्तृहरि
मित्र चातका, थांब क्षणभरि, ऐक बोलणे माझे
हर एका मेघास विनविणे हे न च तुजला साजे;
समान नसति सर्व जाण पा , मेघ बहू दिसती जे
आर्द्रावती कुणी क्वचित् धरेला, गर्जति बाकि वृथा ते !

हा भर्तृहरिच्या काळातला चातक आजही वर्षेच्या आगमनाकडे डोळे लावून बसला आहे.
पण आज मात्र त्याला वेगळी प्रार्थना करावी लागेल. कारण त्या वेळच्या व आजच्या चातकामध्ये थोडे अंतर तर आहेच ना !

रे रे चातक सावधानमनसा मित्रं क्षणं श्रूयताम् ।
अम्भोदा: बहवो वसन्ति गगने सर्वेऽपि ते वञ्चका: ॥
भुवनेऽस्मिन् मनुशोषिते दूषिते वर्षाऽपि रुष्टा खलु ।
प्रार्थय मानवं , स्वमंत्रितं भूपतिं तेनैव एतद्कृतम् ॥

रे रे चातक सावधान बनुनि ऐक माझे जरासे
ना कोणा मेघास आज विनवू सर्वेच फसवे असे ;
वर्षाही रुसली मनुष्यजगति या शोषणे दूषणे
कर्ता मानव, त्यास जा विनव, जो राजा स्वतःला म्हणे !

वानप्रस्थ

2009-05-18T16:10:00.008+05:30

असं म्हणतात की शिळोप्याच्या गप्पा मारल्या की ताजंतवानं वाटतं ,
गप्पाच कशाला गेलेला एखादा विनोदी क्षण आठवला की आपण एकटेच वेड्यागत हसतो नाही का?

पण एखादा निःश्वास टाकत खिन्न हसायला लावणारे क्षणही येतात कधीकधी आठवणींमध्ये,
आपल्या आत डोकावलं की असे अनेक क्षण आपल्याला भेटतात ;
आणि कधीकधी ह्या शिळोप्याच्या गोष्टी मारुतीच्या शेपटीप्रमाणे लांबतच जातात , न थांबता ......

बय्राचदा ध्यान करताना असंच काहीसं होतं आणि आठवणींचं जाळं इतकं झालं होतं हे आपल्याला कळतं,
असं होऊन गेलं की कसं मोकळं झाल्यासारखं वाटतं...

घरातल्या वस्तू आवरून ठेवल्यावर वाटतं तसं;

एवढा सगला कळूनही आपण कोळीष्टक जमवत बसतो,
आपल्या आयुष्याची नि मनाची गम्मत अशी की हे सगळं वारंवार होतं.

उपाय दोन :
ह्या आशा वातावरणापासून दूर जा;
किंवा जाळीच अशी विणा की सुंदर, देखणी होतील

ह्यालाच अनुक्रमे, कदाचित वानप्रस्थाश्रम नि कर्मयोग म्हणतात !!!

केल्याने भाषांतर

2009-05-10T21:15:00.005+05:30

आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धीमती च पश्चात् |

दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ||

आरंभी असली महत्तर जरि आटे तयानंतरी

आरंभी लघु भासली तरि क्रमे पावेल वृद्धी बरी ;

ही छाय़ा दिसते अम्हास दिवसाच्या पूर्व अन् उत्तरी

तैशी मैत्री ही दुष्ट-सज्जन करी हे जाण तू अंतरी .

Shadows guise through the day,

I wonder what they say;

From larger shapes they shrink, and from tiny they elongate;

thats how the company developes, of a crooked and a naive mate!

(दिवसाच्या पूर्वार्ध आणि उत्तरार्धात जशी सावली असते, त्याची उपमा इथे मैत्रीला दिली आहे. संधीसाधू दुष्ट माणसांची मैत्री ही आधी मोठी आणि नंतर लहान होत जाते. पण सज्जनांची मैत्री कशी उत्तरोत्तर वाढत जाते. आपली संस्कृत भाषा मला आवडते ती, कमीत कमी शब्दात आपलं म्हणणं मांडणाऱ्य़ा या अशा पद्यांमुळेच ! )

नवीन वर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा

2009-03-27T11:28:00.002+05:30

बिरबलाची प्रवेश परीक्षा

2009-03-19T18:13:00.003+05:30

राज्यातील विकासकामांना गती मिळण्यासाठी आता अनेक अभियंते, कर्मचारी, तंत्रज्ञ आणि कारागीर यांची आवश्यकता होती. नेहमीच्या निवडप्रक्रियेत त्रुटी असल्यामुळे त्याऐवजी नवी प्रक्रिया घेण्यात यावी असे ठरले. सल्लागारांच्या मतानुसार बादशहाने नवी प्रक्रिया ताबडतोब लागू केली.

या प्रक्रियेत उमेदवारास एका प्रवेश परीक्षा द्यावी लागे. त्यानंतर त्याला तो करणार असलेल्या कामाबाबत प्रशिक्षित केले जाई. आणि त्यानंतर त्याची कामावर नियुक्ती होत असे.

पण राजाचा एखादा निर्णय वास्तवात लागू झाल्यावर काय वळण घेइल हे सांगता येणे कठीण. एक दिवस बादशहाकडे काहि मुखिया तक्रार करत आलेच,- ‘ जहाँपनाह, ही प्रवेश परीक्षा कसली आहे ? आमच्या गावात एक से एक हुशार कारागीर आहेत. त्यांच्याकडे कौशल्य आहे. परंतु केवळ परीक्षेत अनुत्तीर्ण झाल्यास उमेदवार ते पद प्राप्त करु शकत नाही.’ ..... ‘बरोबर आहे हुजूर, ’ दुसरा एकजण सांगू लागला ,‘ आमच्याकडचे अनेक शहाणे तरुण केवळ ती परीक्षा उत्तीर्ण न झाल्याने अभियंते होऊ शकत नाहीत. त्यात आमचं गाव अगदी आडवळणाचं, त्या परीक्षेचा अभ्यास करण्यासाठी प्रसिद्ध विद्यालयांत खास प्रशिक्षण मिळतं; तिथवर आम्ही पोहोचू शकत नाही. परिणामी जे अभियंते व्हायचे, ते बिचारे गरीबीत दिवस काढताहेत, खाविंद! ’ .... आणखी एकाच्या मते ती परीक्षा फक्त त्या विद्यालयांना फायदेशीर ठरली, ज्या विद्यालयांमध्ये त्या परीक्षेचे प्रशिक्षण मिळत होते! ‘तेव्हा बादशहा सलामत, आपण या परीक्षेबाबत पुनर्विचार करावा ’ - सर्वांनी एकमुखाने मागणी केली.

बादशहाने लागलीच बिरबलास बोलावणे धाडले. गाह्राणी घेऊन आलेल्यांपैकी काही निवडक सदस्य आणि इतर काही सदस्य यांनी बिरबलासोबत पाहणी करावी असे फर्मान बादशहाने काढले.

झालं. आता प्रवेश परीक्षा रद्द होणार, पुन्हा पूर्वीप्रमाणे कामे मिळणार, नव्या प्रकारची परीक्षा द्यावी लागणार अशा अफवांचे पेव फुटले. या काळात उमेदवारांना मात्र कसरत करावी लागत होती. प्रवेश परीक्षेसोबत पूर्वीच्या परीक्षेचीही ते तयारी करत होते. बादशहा मात्र बिरबल पाहणी करत असल्याने निश्चिंत होता आणि त्याचे मत ऐकण्यासाठी उत्सुकही होता!

आणि बादशहाच काय सगळेच ! ज्या दिवशी बिरबल आपले मत सांगणार होता तेव्हा दरबारात प्रचंड गर्दी जमली होती.

‘खाविंद, आपण ही प्रवेश परीक्षा का लागू करण्यात आली ते समजून घ्यायला हवे.’ बिरबल सांगू लागला-‘ पूर्वी उमेदवाराच्या आधीच्या ज्ञानावर वा कौशल्यावर उमेदवाराची निवड होत असे. काही परीक्षा पूर्वीही होत्या. परंतु त्यांचे स्वरूप निराळे होते. परीक्षार्थींना प्रश्न माहित असत, त्यांची उकल, उत्तरेही माहित असत. त्यामुळे त्या परीक्षांमध्ये ठोकळेबाज तयारीला महत्त्व होते. माझा काहींना राग येईल; पण तो सोपेपणा आता उरलेला नाही. म्हणून अनेकजण रुष्ट आहेत, असं मला वाटतं.’

‘पण बिरबल, एखादा हुशार माणूस केवळ या परीक्षेच्या अडथळ्यामुळे योग्य ते पद मिळवू शकला नाही तर काय करणार?’ बादशहाने प्रश्न केला.

‘हुजूर, सर्वांना समान निकष म्हणून ही परीक्षा आहे. आणि ज्याला काम करायचे आहे, जो हुशार आहे, त्याने थोडा वेळ या परीक्षेसाठी द्यायला हवा. उमेदवाराच्या पूर्वीच्या कौशल्याचा विचार होणे गैर नाही. निवड प्रक्रियेचा तो एक भाग असावा जरूर. पण काही विशेष समस्या दिल्यास तो काय करतो, कसे निर्णय घेतो, याची तपासणी या परीक्षेत अभिप्रेत आहे. आणि ते आवश्यक आहे असं मला वाटतं. प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या अनेक कारागीर, अभियंत्यांशी बोलून मी हे सांगतोय खाविंद. केवळ अभ्यासापेक्षा काहितरी वेगळं लागतं या कामांसाठी. आणि ते पूर्वीप्रमाणे होणाऱ्या परीक्षेत पाहिलं जात नाही.’

‘कोणतंही काम करायच तर त्यात त्याच त्याच समस्या पुन:पुन्हा येत नसतात. विशिष्ट प्रसंगी उत्तर समोर असूनही माणूस गडबडून जातो. आणि व्यवहारात कामासाठी पाहायचं तर आपल्या ज्ञानाच वापर अधिक महत्त्वाचा ठरतो. म्हणून केवळ ज्यांची उत्तरे माहित आहेत असेच प्रश्न असणाऱ्या परीक्षा रद्द करण्यात आल्या. जे कौशल्य कलाकारत आहे त्याचा वापर करुन तो नव्या समस्या कशा सोडवतो हे आता बघितले जातं.’

‘जर एखाद्याने त्या त्या विषयातला अभ्यास पूर्ण केलेला असेल तर विशेष विद्यालयात जाऊन या परीक्षेची तयारी करण्याची खरं तर गरज नाही. आणि हे माझं मत नाही, या परीक्षेद्वारे निवड झालेल्यांचं आहे. परंतु या परीक्षेद्वारे शासनात काम मिळते या एका ध्यासापोटी अनेकजण इच्छा असो वा नसो या परीक्षेच्या मागे लागतात. आणि मग हाती निराशेशिवाय काही मिळत नाही. तेव्हा प्रजाजनांनी ही परीक्षा केवळ प्रवेशासाठी आहे हे ध्यानात घ्यायला हवे. या परीक्षेसाठी आपण जी कौशल्ये वापरतो त्यांचा पुढे उपयोग करणे आवश्यक आहे. नाहीतर आपण कामावरून काढून टाकतो हे लोक ध्यानात ठेवत नाहीत.’

‘योजकस्तत्र दुर्लभ:’ असं संस्कृतमध्ये म्हणतात. आणि या परीक्षेत गुणवंतांच्या योजकत्त्वाची चाचणी होते. त्यामुळे जहाँपनाह, ही परीक्षा रद्द करू नये. फार तर त्याच्या पूर्वीच्या कौशल्यावर आधारित एखादी मुलाखत अधिक ठेवावी. जेणेकरून केवळ परीक्षेत कमी पडल्याने एखादा उमेदवार अपात्र ठरणार नाही.’

‘वाह बिरबल, वाह! बहोत खूब! पटलं आम्हाला! अलबत! ही परीक्षा हवीच! आणि हो, आम्ही तुला प्रवेश देताना जी परीक्षा घेतली ती सार्थ ठरली असंच म्हणावं लागेल!!’

प्रेरणा -"हास्यमेव जयते" -तंबी दुराई (लोकसत्ता)

शास्त्रसिद्धांत

2009-02-12T22:23:00.005+05:30

अर्थात, शास्त्राविषयीचा सिद्धांत

अहो किमिति चित्रम् तु शास्त्राणाम् रचना खलु
पश्येदं शास्त्र सर्वत्र गणितेन परिपूरितम् ।
गणितमस्ति मूलम् वा कार्यकारणभावना
मन्येहं तत्रैकत्वम् तेजोष्णयोर्यथाऽऽतपे ॥

किती शास्त्रवैचित्र्य असते पहा हे ।
जणू सर्व विज्ञान गणितात राहे ॥
तरी कार्य त्या कारणे भाव कैसा ?
वसे तेजऊष्मा रवीदीप्ति जैसा ॥

(अहाहा !! माझ्या मनातील कोड्याला मी असा देववाणीतून सांगेन अशी कल्पना मलाही नव्हती!! )
तर हा प्रश्न आहे गणित आणि शास्त्राचा !! शास्त्रातील कोणताही सिद्धांत गणिताशिवाय अपूर्ण असतो. पण तरिहीएखाद्या सिद्धांतामागील " तत्व " गणिताशिवाय समजू शकते. किंबहुना ते तसे समजले तरच ती गोष्ट संपूर्णसमजते. English मध्ये याला intuitive understanding असं म्हणतात!!
पण गणित आणि हे "समजणं " एकमेकांशिवाय अपूर्ण आहेत नाही का? जसं ऊन्हामध्ये तेज, प्रकाश आणिउष्णता सदैव एकत्र असतात तसंच!!

केल्याने भाषांतर

2009-02-02T22:29:00.006+05:30

गौरवं प्राप्यते दानात् न तु वित्तस्य संचयात् |
स्थितिः उच्चैः  पयोदानां पयोधीनां अधः स्थितिः ||
- अनामिक कवी

दान करा रे दान करा
दाने मिळती उच्च पदे ।
जलधी असला अवनिवर तरि
आकाशामधि जलद वसे ॥

केल्याने भाषांतर

2009-01-20T10:21:00.005+05:30

अहो दुर्जनसंसर्गात् मानहानि: पदे पदे ।
पावको लोहसंगेन मुद्गरैरभिहन्यते॥

नको चालू तू दुर्जनासोबतीने ।
तुझी मानहानीच हो त्या मिषाने ॥
अहो अग्नि आघात झेलीत आहे ।
असा लोहसंगे परीणाम पाहे ॥

दिनांक २६ नोव्हेंबर २००८

2008-12-26T15:21:00.003+05:30

मागील लेखाला आता तीन आठवडे झालेत. आणि अजूनही खरं तर या blog जगात आल्यावर आपण ‘नित्यनेमाने’ काहीतरी लिहावं असं मनात होतं; पण ... असो!
आजचा दिवस २६ डिसेंबर असला तरीही गेले तीन आठवडे आपण सगळेच भारतीय त्या २६/११ प्रकरणातून मानसिकरित्या पूर्णत: बाहेर पडलेलो नाही. साहजिकच आहे. माझ्या कामाला थोडी विश्रांती असल्यामुळे असेल कदाचित; पण मी त्यासंबंधी विचार करतो. आणि दररोज येणाऱ्या बातम्या त्या विचारांना चालनाच देत असतात. अर्थात हे तीन आठवडे मला सुटी असल्याने, गेल्या काही दिवसात माझी खूप करमणूक झाली आहे; माझ्या महाविद्यालयात मी खूप मजा केली आहे. जे खरं असेल ते करायला आणि बोलायला कशाला घाबरा? "आई, चिंता करितो विश्वाची!" असे म्हणून विश्वकल्याणासाठी निघालेल्या योग्याची पात्रता माझ्याकडे नाही. (आणि कधी कधी वाटतं; का नाही? पण आपण जे आहे त्याकडे पहावं असा विचार मनात येतो. आणि मी जे आहे ते इथे मांडतो आहे. हे आहे माझ्या अवतिभवती, आणि स्वतः माझ्यात.
कोकण रेल्वेचा एक डबा: "अहो साहेब, ही तुमची bag इथेच राहिली की हो!!" .... "नीट बघा रं, काय बॉंब बिम्ब हाय काय त्येच्यात?" हे संभाषण अत्यंत संथपणे नेहमीच्या mood मध्ये होतं. अर्थात त्या bag मध्ये बॉंब नाहीच. म्हणून सर्व मजेत!
दूरदर्शनवरीलएका गायनस्पर्धेत एक स्पर्धक मुंबईची आहे. ती म्हणाली,"हे मुंबई spirit नाही, ही अपरिहार्यता आहे." खरंच आहे. मुंबईमधील सर्व लोकांची धावपळ तशीच चालू आहे. पूर्वीप्रमाणेच सर्व कामे चालू आहेत. याचा अर्थ त्यांच्या मनात भिती नाही का हो? तणाव नाही का? पण शेवटी जगण महत्त्वाचं आहेच नाही का?
माझी एक काकू म्हणते,"पूर्वी काय झालं ते विसरा, आता या वेळेचं बोला. आता जे काही चालू आहे त्या प्रश्नांची उत्तरं आपल्याला हवी आहेत. नेहमी बाबरी, १९९३, शिवसेना, गांधी या विषयावर चर्चा करता? हे विषय आता चघळून चघळून जुने झाले! त्या काही लोकांनी मानवी साखळी केली, त्यातून काय साधले. काहीतरी निश्चित कृत्य करायला हवे " काही अंशी बरोबर आहे तिचं; नाही का?
माझ्या कॉलेजमध्ये गेल्या आठवड्यात अनेक सांस्कृतिक कार्यक्रम झाले. त्या कार्यक्रमांमध्ये सुरक्षेचे उपाय कडक होते. पण ते उपाय कडक म्हणून लोकं कुरबूर करत होती. मागील वर्षीपेक्षा प्रतिसादसुद्धा कमी होता... तर त्या कार्यक्रमांमध्ये बहुतेक कलाकारांनी आपापली कला त्या हल्ल्यात वीरगती प्राप्त झालेल्यांना व नाहक बळी गेलेल्यांना अर्पण केली. पण एका कलाकाराचं मत वेगळं होतं- "मी माझा कार्यक्रम कोणाला अर्पण करणार नाही. आपण ही संध्याकाळ आनंदात घालवू, मजा करू; बास!! त्यातच आपला विजय आहे!"
चिपळूणमधील दै. सागर या वृत्तपत्राने शहीद शशांक शिंदे यांच्या मासिक स्मृतिदिनानिमित्त एक खास पुरवणी काढली आहे. आजवर या पुरवण्या केवळ नेत्यांचे वाढदिवस, किंवा १५ ऑगस्ट, २६ जानेवारी अशाच दिवशी निघत असत. त्यात हा उपक्रम मला स्तुत्य वाटला.
Times Of India मध्ये काही लोकांच्या या वर्षीच्या "new year partying" बद्दलच्या प्रतिक्रिया आल्या आहेत. दहशतवादी हल्ला नुकताच झाला असताना आपण अशी मजा करावी हे कित्येकांना मनातून कसंतरीच वाटत आहे. पण तरिही अनेक दिवसांनंतर मिळणारी ही मजा करण्याची संधी, त्यात मनावरचे हे अनेक दिवसांचे दडपण, त्यामुळे बहुतेकांनी नववर्षाचे स्वागत "party"ने करण्याचे ठरवले आहे.
माझा एक भाऊ म्हणतो, " त्या हल्ल्याच्या वेळी एकाच्याही मनात आपण त्या अतिरेक्यांना काही फेकून मारावे, प्रतिकार करावा असं वाटलं नाही? इतकी माणसं होती, त्यातील एकही साधी bag देखील फेकून मारू शकला नाही?"
अशी एक ना दोन, अनेक मतं व्यक्ति तितक्या प्रकृती म्हणतात ना, तसंच हे आहे. आपण प्रत्येकजण काही ना काही विचार करतोय, चिंता करतोय. निदान त्या बातम्या जेव्हा या ना त्या माध्यमातून आपल्यासमोर येतात तेव्हा तरी आपण काहीतरी विचार करतोच. शिवाय आर्थिक मंदीचे सावटदेखील आहेच. मला मात्र या सगळ्याने जास्तच विचार करावा असं वाटू लागलं आहे. मुळापासूनच सगळ्यांनी बदलणं भाग आहे. या हल्ल्यांमुळे आपल्या संपूर्ण व्यवस्थेमधील दोष ठळकपणे समोर येऊ लागलेत. section 49-O सारखे emails येऊ लागलेत. (त्या 49-O मध्ये फारसे तथ्य नाही हे आपण जाणतोच! असो.) आपण चिडू लागलोय. हे बरंच झालंय. आता आपण असेच चिडलेले राहूया. क्रोधात शक्ती असते, पण तो क्रोधही योग्य ठिकाणी हवा. ती योग्यता कशात आहे ते आपण शोधूया.
आज एका महिन्याने मी हे फारच आदर्शवादी लिहितोय असं काही जण म्हणतील. पण तसं नाही आहे. मला एकच वाटतं ते हे की आपण कोणतंही काम करताना त्या हल्ल्यांना विसरता कामा नये. काहींच्या एका हलगर्जीपणामुळे केवढं संकट ओढवलं, किती प्राण गेले हे आठवावं. तो हल्ला आपण विसरू नये, उलट अधिक सतर्कतेने काम करत रहावं असं मला वाटतं. शेवटी मागील लेखात म्हटल्याप्रमाणे अतिरेक्यांच्या बॉम्ब्सचा आवाज आता तरी आपण ऐकावा. या धोक्याच्या घंटेकडे आता दुर्लक्ष करता उपयोगी नाही.

देश पेटला! आपण कधी पेटणार? की नुसतेच 'पेटवणार'?

2008-12-02T12:01:00.008+05:30

दिनांक २६ नोव्हेंबर २००८ या दिवशी मुंबईमध्ये जो गोळीबार व हल्ला सुरु झाला तो सतत ३ दिवसपर्यंत चालू राहिला. देशावर हा एक मोठा हल्ला होता. दहशतवादी हल्ला होता की नाही हे येणारा काळच सांगेल. कारण जूनपासून सातत्याने चालू असणाऱ्या इतक्या हल्ल्यांची दहशत आपल्याला (भारतीयांना) अजून बसली नाही; म्हणूनच की काय हा भयंकर संहार झाला.
देशातील जनमत आता प्रचंड प्रमाणात भडकले आहे. आणि आपले मंत्री नुसते राजीनामे देत सुटले आहेत. आपण इतके "पेटलो" आहोत की जिकडे संधी मिळेल तिकडे आपण आपला असंतोष प्रकट करत सुटलो आहोत. आणि वृत्तवाहिन्या, वाचकांची पत्रे, आकाशवाणी ; जिकडे तिकडे मंत्र्यांची (त्यांना खरंच देशाचे ‘नेते’ म्हणवत नाही) छी: थू चालू आहे. पण हे एक बरं झालं. या हल्ल्यांमुळे बॉम्बस्फोटांचा आवाज या देशातल्या ‘नागरिकांना’ ऐकू तरी आला.
पण मित्रांनो हा असंतोष तसाच धगधगत राहूदे. आज एकदा असंतोष प्रकट केलात की उद्या पुन्हा आहेच आपलं रोजचं रहाटगाडगं! तेव्हा वापरा थोडा असंतोष! १५ ऑगस्ट, २६ जानेवारीला नियमितपणे, काहीही झालं तरी, मी माझ्या देशासाठी ध्वजवंदनाला गेलं पाहिजे. रहदारीचे नियम पाळले पाहिजेत. सार्वजनिक ठिकाणी त्या त्या नियमांनुसारच वागायला हवं , मग कोणतीही सबब चालणार नाही. म्हणजे एखाद्या वेळी नियम तोडलात आणि पकडले पोलीसाने, की दंड भरताना संकोच कसला ? राग कसला? तो पोलीस त्या लायकीचा नाही, तो पैसे खातो इ. इ.! म्हणून मी चुकलो ते बरोबर ठरत नाही. आणि मला सांगा तुम्ही तिथे पोलीस असतात तर काय केलं असतं? चालूद्या हो, हे असंच चालणार ; असं म्हणू नका. देशाची सेवा करण्याची संधी प्रत्येकाला आहे. ती वापरायला लागू आता! केवळ यंत्रणेतले (system मधले )दोष दाखवण्यापेक्षा आधी स्वत: ८०% वेळा तरी; ‘देशा’साठी म्हणून नियमांचं भान ठेवून वागूया.
दरवेळेला गरीबी ,असहायता म्हणून सहानुभूती कशाला? adjustment, compromise यांचा अतिरेक झाला म्हणूनच देशावर हा हल्ला होऊ शकला। बहुसंख्येसाठी (Quantity साठी ) गुणवत्तेचा (Quality)चा बळी कशाला ? ही सर्वोत्कृष्टतेची मागणी मीच करणार नाही तर कोण करणार? आणि इतरांशी तुलना कशाला? माझा सर्वोत्कृष्ट व्हायला हवा त्यासाठी "त्या देशात तसं असतं, हा देश इतका छोटा ,इतका उद्ध्वस्त झालेला, तरी त्याची प्रगती बघा", म्हणून इथे असं हवं; असं का म्हणायचं? "आपला देश महासत्ता व्हायला हवा"; बास ! यातच आलं सगळं। इतकं पेटायला हवं. शेवटी व्यावहारिक जगात तुलना आहेच की; पण ती केवळ व्यवहारापुरती असू द्यावी. प्रथम क्रमांकाला परिमाण प्रथम क्रमांकाचंच असतं अशी जिद्द, असा अट्टहास हवा.
आणखी एक म्हणजे, नको तितक्या सहानुभूतीचा आता त्याग करायला हवा. नको तिथे दया-माया उपयोगाची नाही, प्रत्येक वेळी प्रत्येक गोष्टीचा पराभव अनुल्लेखाने करता येत नाही. हे सगळ्यांनी नुसतं समजून उपयोगी नाही, जिथे शक्य तिथे पटवून द्यायला हवं. या विचारसरणीचा पगडा जनमानसात बसायला हवा नव्हे बसवायला हवा. आणि कायमचं लक्षात ठेवायला हवं.
हा लेख वाचणारे निदान ‘e-साक्षर’ तरी आहेतच. लक्षात ठेवा; शहाणी माणसं गप्प बसतात म्हणून सगळं बिघडतं, मूर्खांमुळे नाही. अक्कलहुशारीने आणि मुत्सद्दीपणाने आपले मुद्दे ज्यांना कमी कळतं, जे पटकन अविचाराने भडकून उठतात; अशांना पटवूया. एवढ्या मोठ्या हल्ल्यांनंतरही आपण, स्वत:ला शहाणे म्हणवणाऱ्यांनीच, जर बदल घडवला नाही तर कोण घडवणार. दहशतवाद्यांनाच दहशत बसेल असा देश तयार करण्यात आपण आपला खारीचा वाटा तरी उचलूया!

पेटते राहूया!
http://www.loksatta.com/daily/20081202/edt.htm
http://www.esakal.com/esakal/12022008/Sampadakiya83E73329AB.htm

2008-10-29T09:53:00.004+05:30

शाळेमधल्या बाल जीवनी
उचलली मी प्रथम लेखणी ||
कथा काव्य नाटके नि गाणी
रेखांकन चित्रांकन आणि;
कला आवडे मजला सुंदर
शास्त्रदेशी जरि बहुधा वावर

आश्चर्याने पहा समोरी
निर्मात्याची आविष्करणे;
सुंदर पुष्पांनाही दिधले
केवळ एक दिनाचे जगणे

मनुष्य मात्राचीही बुद्धी
आश्चर्याचे अमोल लेणे;
शास्त्राद्वारे ग्रहताऱ्यांना
देखील पादाक्रांती करणे

विश्लेषित या आश्चर्याला
सुचते जे जे मजला अक्षर;
ते ते वाचू शकता येथे
निमंत्रण तुम्हा देतो सत्वर

किंचित थांबा येथे वाचून
"comments" टाका थोडे चिंतून;
माझे म्हणणे नाही अंतिम
आहे मी हे नित्य ओळखून

दीपावलीच्या सुमुहूर्तावर
मी आलो या blog-जगावर;
शुभ‍इच्छा स्वीकारा माझ्या
लोभ असू द्या मकरंदावर